Geneza procesu rozwoju planowania przestrzennego na Pomorzu Zachodnim w latach 1945 – 1970

Mapa przedstawia: Kępa Parnicka.
[ ZOOM ]

Geneza procesu rozwoju planowania przestrzennego na Pomorzu Zachodnim w latach 1945 – 1970

Przeobrażenia polityczne i gospodarcze, jakie nastąpiły w Polsce po wojnie zapoczątkowały nową erę w historii polskiej urbanistyki. Pierwsze prace podjęło Towarzystwo Urbanistów Polskich zwane dalej TUP. Towarzystwo to, o charakterze techniczno–naukowym, powstało w 1923 roku przy Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej z inicjatywy profesora Oskara Sosnowskiego. Celem działalności TUP było kształtowanie nowej myśli urbanistycznej i oddziaływanie na opinię publiczną oraz współdziałania w tworzeniu pierwszych przepisów, dotyczących sporządzania planów urbanistycznych oraz rozwoju planowania regionalnego z wykształceniem metod pracy urbanistów. 

Okres okupacji przerwał działalność towarzystwa, ale jej całkowicie nie zatrzymał. Kontynuowana ona była w konspiracji i za granicą. To właśnie dzięki tej działalności i twórczości jego członków, a w Anglii również oficjalnego Towarzystwa Urbanistów Polskich, przygotowane były kadry i koncepcje odbudowy miast po zniszczeniach wojennych. Pierwszy ośrodek myśli urbanistycznej na wyzwolonych ziemiach powstał przy ich udziale jesienią 1944 roku w Lublinie, gdzie utworzono Biuro Planowania i Odbudowy przy Prezydium Rządu, a następnie otwarto Politechnikę Warszawską z tymczasową siedzibą w tym mieście. 
 
W roku 1945 w Warszawie odbyło się zebranie członków TUP, pod przewodnictwem profesora Romualda Gutta, na którym postanowiono reaktywować sprawy urbanistyki w wyzwolonej Polsce. Planiści zajmujący się wielkoprzestrzennym planowaniem przed wojną podjęli w Głównym Urzędzie Planowania przy Ministerstwie Odbudowy prace nad planem krajowym, a następnie przystąpili do organizowania w całym kraju placówek planowania regionalnego. Na Pomorzu Zachodnim Biuro Planowania Regionalnego powstaje  już w marcu 1945 roku. Pismo Nr 993 z 29 marca 1945 roku Szefa Biura Planowania i Odbudowy przy Prezydium Rady Ministrów, inżyniera M. Kaczorowskiego, powierza kierowanie Biurem Planowania Regionalnego (zwanego dalej BPR) w Urzędzie Pełnomocnika Rządu na Okręg Pomorze Zachodnie inżynierowi Piotrowi Zarembie. 
 
Siedzibą Biura i odpowiednich komórek niższego stopnia administracji technicznej staje się przejściowo Piła następnie Koszalin, dopiero w marcu 1946 roku BPR przenosi się do Szczecina, a 2 kwietnia 1946 roku na podstawie dekretu z dnia 2 kwietnia 1946 roku przekształca się w Regionalną Dyrekcję Planowania Przestrzennego. Dyrektorem zostaje mgr S. Malessa. Początkowe prace polegały na wykonaniu inwentaryzacji wszystkich miast i osiedli oraz wykonanie uproszczonych planów zagospodarowania przestrzennego.
 
Plany te pozwoliły w oparciu o dokonane rozpoznanie i przyjęte założenia wytyczyć generalne kierunki działania, zasady zmian i modernizacji struktur, stopień adaptacji i zasady odbudowy. W dalszej fazie rozwoju służby planowania powstają w Koszalinie, Pile i Szczecinie jako Miejskie Urzędy Planowania Przestrzennego przy ówczesnych Zarządach Miejskich. Ich pierwszoplanowym zadaniem była odbudowa i ratowanie ocalałej zabudowy w regionie. Stąd też powstały równolegle Biura Odbudowy, których zadaniem było skoordynowanie programów inwestycyjnych, określenie najpilniejszych potrzeb w podstawowych dziedzinach gospodarki i kolejności ich realizacji Rozwój miast i osiedli – wobec ogromu potrzeb w skali całej gospodarki regionu.
 
W końcu 1949 roku ulega likwidacji Regionalna Dyrekcja Planowania Przestrzennego, a jej dorobek przejmują władze planowania gospodarczego – Biuro Regionalne, Pracownie Regionalne oraz Wojewódzkie Komisje Planowania Gospodarczego. Uznać należy, że jest to właściwie początek rozdziału kompetencji w planowaniu regionalnym i planowania miejscowego oraz terytorialnym (w roku 1950 wydzielono województwo Koszalińskie). 
 
W 1958 roku powołano Zespól Planu Regionalnego – w 1962 roku zespół wszedł w skład Pracowni Regionalnej w Szczecinie. W latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia sukcesywnie powoływane są zespoły urbanistyczne działające w oparciu o jednolity system i dyscyplinę merytoryczną dla całego kraju, sukcesywnie następowało porządkowanie procesów inwestycyjnych i ich koordynacja w sferze gospodarki przestrzennej i zasad kształtowania układów funkcjonalno – przestrzennych. Począwszy od roku 1956 nastąpił intensywny okres udoskonalania metod planowania, warsztatu urbanistycznego, treści merytorycznej i wartości gospodarczej, społecznej i kulturowej planów. 
 
W latach 1957 – 1959 planiści wypracowali szereg nowatorskich planów. Pierwszym opracowaniem w kraju był ogólny „Plan strefy podmiejskiej Miasta Szczecina”. Zaznaczyć należy, że plan ten, wykonany pod kierunkiem A. Morawskiego, został nagrodzony w 1960 roku nagrodą II stopnia Komitetu Budownictwa Urbanistyki I Architektury za trafne rozwiązanie problemów integracji obszarów i związków funkcjonalno przestrzennych w strefie oddziaływania miasta. Zasięg opracowania sięgał  obszaru wysp Uznam i Wolin i wskazywał powiązania gospodarki morskiej i rolę portów Szczecina i Świnoujścia. Podobny charakter opracowania o specyfice morskiej posiadało, opracowanie „Warianty zagospodarowania strefy portowej w Świnoujściu” autorstwa Wojewódzkiej Pracowni Urbanistycznej w Szczecinie – nagrodzone w 1965 roku przez Ministerstwo Budownictwa nagrodą II stopnia. W okresie tym szeroko zakrojona była współpraca planistów polskich z planistami Niemieckiej Republiki Demokratycznej, efektem czego było wspólne sporządzenie planu dla terenów przygranicznych  w zakresie turystyki wysp Uznam - Wolin. 
 
W tym miejscu zaznaczyć należy, że planowanie przestrzenne podlegało szeregowi ewolucyjnych zmian. W pierwszej połowie lat pięćdziesiątych nastąpiło zredukowanie roli planowania przestrzennego. Włączenie planowania do resortu budownictwa, zastąpienie planowania krajowego „terenowymi przekrojami planów gospodarczych”, ograniczenie planowania regionalnego do obszarów, na których koncentrowało się wiele inwestycji - wywołało krytykę środowisk zawodowych i naukowych. Efektem tego była zmiana dekretu z 1946 roku - ustawą z 1961 roku o  planowaniu przestrzennym, która wyraźnie określała relacje między  planowaniem przestrzennym i planowaniem społeczno – gospodarczym. Ustanowiła mianowicie wymóg ścisłego wiązania obu rodzajów planów. Zachowany został podział na planowanie krajowe, regionalne i  miejscowe. Pozwoliło to na systematyczne planowanie miast i regionów. 
 
Z początkiem lat sześćdziesiątych wraz z nową myślą urbanistyczną powstają nowatorskie plany, przykładem jest plan zagospodarowania przestrzennego strefy nadmorskiej. Za plan ten Wojewódzka Pracownia Urbanistyczna otrzymała nagrodę resortową.
 
Podsumowując, okres ten charakteryzuje się zmianami w strukturze terenowej służb architektoniczno – budowlanych i planowania przestrzennego. Komitet do spraw Urbanistyki i Architektury przekształca się w Komitet Budownictwa i Architektury działający do 1964 roku, przy czym podległość komórek planowania przestrzennego przenosi się do Resortu Budownictwa i jego agend. Od roku 1964 do 1972 działa Wydział Budownictwa, Urbanistyki i Architektury.
 
Omawiany okres jest z całą pewnością okresem rozkwitu i niewątpliwie poważnego dorobku w dziedzinie planowania przestrzennego, był to czas tworzenia programów rozwoju społeczno – gospodarczych w kolejnych planach pięcioletnich z różnych dziedzin gospodarki, studiów i prac prognostycznych stanowiących podstawę do kreowania polityki przestrzennej.